Biên soạn: Ban biên tập Tạo Chữ Đẹp. Cập nhật lần cuối: . Các kết quả mẫu trong bài lấy từ chính công cụ ở đầu trang, chạy trên Chrome (Linux); mã Unicode kiểm tra theo bảng ký tự. Các nhận định về từng ứng dụng dựa trên tài liệu công khai và đặc tính Unicode, không phải kết quả thử trên từng ứng dụng thật; hãy dán thử một dòng ngắn trước khi đăng hoặc trả phí đổi tên. Nguồn ở cuối bài.
Câu trả lời thẳng: dùng được một phần
Hầu hết trang chữ kiểu không nói điều này, nhưng đây là sự thật kỹ thuật: không có bảng chữ kiểu nào chứa đủ chữ cái tiếng Việt có dấu. Các bảng chữ đậm 𝐀, nghiêng 𝐴, nét đôi 𝔸 chỉ có 26 chữ cái Latin cơ bản, không có Ế, Ợ, Ữ. Vì vậy mọi công cụ chữ kiểu, kể cả của chúng tôi, phải chọn một trong ba cách: ghép dấu rời lên chữ cái, giữ chữ thường, hoặc bỏ dấu. Mỗi cách có đánh đổi, và bài này giải thích để bạn chọn đúng.
Thử ngay với câu có dấu
Công cụ ở đầu trang có chế độ xử lý dấu. Thử câu “Tiếng Việt: ơ ư đ ế ộ” với từng chế độ và xem kết quả trên máy của bạn.
Vì sao dấu tiếng Việt khó với chữ kiểu
Trong Unicode, chữ “ế” có thể được lưu theo hai cách. Dạng dựng sẵn (NFC) dùng một ký tự duy nhất, U+1EBF. Dạng tách (NFD) dùng chữ e và hai dấu rời, U+0065 U+0302 U+0301. Chuẩn hoá được Unicode mô tả trong Unicode Standard Annex #15. Văn bản tiếng Việt thông thường dùng dạng dựng sẵn. Nhưng bảng chữ kiểu chỉ có chữ cái trơn, không có phiên bản dựng sẵn của “ế đậm”. Cách duy nhất để có chữ ế đậm là dùng dạng tách: chữ e đậm U+1D41E, rồi hai dấu rời U+0302 và U+0301.
Kết quả là một chuỗi dài hơn, phụ thuộc vào việc font và trình hiển thị có đặt dấu rời đúng vị trí trên một chữ ngoài mặt phẳng cơ bản hay không. Nhiều nơi làm tốt, một số nơi để dấu lệch hoặc chồng lên chữ bên cạnh.
Ba chế độ xử lý dấu trong công cụ
| Chế độ | Cách làm | Kết quả với “Tiếng Việt: ơ ư đ ế ộ” (chữ đậm) |
|---|---|---|
| Dấu an toàn (mặc định) | Ghép dấu lên chữ cái, giữ nguyên ơ, ư, đ ở dạng chữ thường | 𝐓𝐢𝐞̂́𝐧𝐠 𝐕𝐢𝐞̣̂𝐭: ơ ư đ 𝐞̂́ 𝐨̣̂ |
| Giữ nguyên dấu | Ghép mọi dấu, kể cả sừng ơ ư và nét ngang đ bằng dấu rời | 𝐓𝐢𝐞̂́𝐧𝐠 𝐕𝐢𝐞̣̂𝐭: 𝐨̛ 𝐮̛ 𝐝̵ 𝐞̂́ 𝐨̣̂ |
| Bỏ dấu | Đổi về chữ không dấu rồi mới chuyển kiểu | 𝐓𝐢𝐞𝐧𝐠 𝐕𝐢𝐞𝐭: 𝐨 𝐮 𝐝 𝐞 𝐨 |
Chế độ “Dấu an toàn” là mặc định vì ơ, ư, đ ghép rời cho hình khác chữ thật. Với ơ và ư, sừng là dấu ghép riêng (U+031B) và nhiều font đặt nó không đẹp trên chữ ngoài mặt phẳng cơ bản. Chữ đ (U+0111) không tách được thành d cộng một dấu ở dạng NFD, nên công cụ phải dùng dấu gạch đè U+0335, cho hình khác đ thật. Chữ ế và ộ chỉ mang dấu mũ, dấu thanh và dấu nặng, nên ghép rời có khả năng ổn hơn, nhưng vẫn phụ thuộc font của máy xem.
Kiểu chữ nào giữ được dấu, kiểu nào không?
| Nhóm kiểu chữ | Cách xử lý dấu | Giữ dấu? | Ghi chú |
|---|---|---|---|
| Đậm, nghiêng, viết tay, gothic, nét đôi, đánh máy | Ghép dấu rời lên chữ cái | Một phần | Phụ thuộc font và ứng dụng đặt dấu rời; ơ ư đ tuỳ chế độ |
| Chữ rộng (fullwidth) | Ghép dấu rời | Một phần | Dấu có thể trông nhỏ so với chữ rộng |
| Chữ gạch chân, gạch ngang | Chèn ký tự gạch vào sau từng chữ | Có | Chữ gốc không đổi; chỉ thêm dấu rời, nên dấu vẫn nguyên |
| Chữ trong vòng tròn, ô vuông | Không có chữ có dấu | Không | Công cụ bỏ dấu ở mọi chế độ |
| Small caps | Chỉ có chữ không dấu | Không | Bỏ dấu |
| Chữ lật, chữ gương | Không có chữ có dấu | Không | Bỏ dấu |
| Chữ mũ, chỉ số | Không đủ chữ cái | Không | Chữ hoặc dấu bị thiếu |
Giải phẫu một chữ có dấu: ế, ơ, đ trong Unicode
Để thấy rõ chữ kiểu thiếu gì, hãy nhìn các ký tự thật. Bảng dưới là mã của vài chữ trong ví dụ, lấy trực tiếp từ công cụ.
| Chữ | Dạng dựng sẵn (NFC) | Dạng tách (NFD) | Dạng đậm trong công cụ |
|---|---|---|---|
| A (chữ thường) | U+0041 | U+0041 | U+1D400 (𝐀), không có dấu |
| ế | U+1EBF | U+0065 U+0302 U+0301 | U+1D41E U+0302 U+0301 (e đậm cộng hai dấu rời) |
| ơ | U+01A1 | U+006F U+031B | chế độ giữ dấu: o đậm cộng U+031B; chế độ an toàn: giữ ơ |
| đ | U+0111 | U+0111 (không tách) | chế độ giữ dấu: d đậm cộng U+0335; chế độ an toàn: giữ đ |
Điểm đáng chú ý: ở bảng đậm, chỉ có chữ A thường được thay bằng một ký tự chữ kiểu hoàn chỉnh. Mọi chữ có dấu đều phải ghép. Đó là lý do một chữ như ế dài ba ký tự Unicode thay vì một.
Các dấu rời dùng cho tiếng Việt
| Dấu | Tên | Mã Unicode | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Dấu sắc | Combining acute | U+0301 | á |
| Dấu huyền | Combining grave | U+0300 | à |
| Dấu hỏi | Combining hook above | U+0309 | ả |
| Dấu ngã | Combining tilde | U+0303 | ã |
| Dấu nặng | Combining dot below | U+0323 | ạ |
| Dấu mũ | Combining circumflex | U+0302 | â, ê, ô |
| Dấu trăng | Combining breve | U+0306 | ă |
| Dấu sừng | Combining horn | U+031B | ơ, ư |
Các dấu này đều có trong khối Combining Diacritical Marks (U+0300–036F), chữ cái mang nhiều dấu như ệ cần hai dấu rời ghép cùng lúc, và đó là chỗ trình hiển thị dễ đặt sai vị trí nhất. Tuy vậy kết quả thật phụ thuộc font, nên cách kiểm tra duy nhất là xem trên đúng máy.
So sánh cùng một câu ở nhiều kiểu chữ
Cùng câu “Tiếng Việt: ơ ư đ ế ộ” ở chế độ Dấu an toàn, cho ba kiểu chữ toán học:
| Kiểu | Kết quả |
|---|---|
| Viết tay (script) | 𝒯𝒾ℯ̂́𝓃ℊ 𝒱𝒾ℯ̣̂𝓉: ơ ư đ ℯ̂́ ℴ̣̂ |
| Nét đôi | 𝕋𝕚𝕖̂́𝕟𝕘 𝕍𝕚𝕖̣̂𝕥: ơ ư đ 𝕖̂́ 𝕠̣̂ |
| Chữ rộng (fullwidth) | Ｔｉｅ̂́ｎｇ Ｖｉｅ̣̂ｔ: ơ ư đ ｅ̂́ ｏ̣̂ |
| Chữ trong vòng tròn (mọi chế độ) | Ⓣⓘⓔⓝⓖ Ⓥⓘⓔⓣ: ⓞ ⓤ ⓓ ⓔ ⓞ |
Hai điều rút ra: thứ nhất, các kiểu toán học giữ được dấu bằng cách ghép nhưng hình có thể khác nhau tuỳ máy; thứ hai, kiểu chữ tròn không bao giờ giữ dấu và công cụ ghi nhãn Bỏ dấu cho nó, để bạn không bất ngờ.
Vì sao Unicode không có chữ đậm có dấu tiếng Việt
Khối chữ toán học được tạo cho ký hiệu trong công thức, nơi một chữ x đậm và một chữ x nghiêng mang ý nghĩa khác nhau. Toán học hầu như không cần chữ có dấu tiếng Việt, nên Unicode không thêm chúng, và còn khuyến cáo không dùng các ký tự này thay cho định dạng của văn bản thường, theo mô tả của Wikipedia về khối ký tự này. Việc dùng chúng để viết tên đẹp là sáng tạo của cộng đồng mạng, không nằm trong thiết kế ban đầu, vì thế tiếng Việt chỉ được hỗ trợ gián tiếp qua dấu rời.
Ví dụ thực tế theo từng nhu cầu
- Tên Instagram “Minh Anh”: không có dấu, mọi kiểu đều dùng được. Chọn kiểu theo ý thích.
- Tên “Thuỳ Linh”: chỉ có dấu huyền trên chữ y; chế độ Dấu an toàn ghép dấu huyền rời, còn chế độ bỏ dấu cho “Thuy Linh”.
- Câu bio “Yêu đời, yêu người”: dùng chữ thường có dấu, thêm ký hiệu ở đầu và cuối. Cả câu có ê, đ, ờ sẽ khó đọc nếu ghép dấu hết.
- Tên game “Rồng Việt”: thử bỏ dấu thành “Rong Viet” rồi mới đổi kiểu, vì nhiều game không thể hiển thị dấu ghép.
Rủi ro khi ghép dấu rời
- Dấu lệch hoặc chồng. Với chữ ngoài mặt phẳng cơ bản, một số font không đặt dấu rời đúng vị trí, nên dấu có thể nằm lệch sang chữ bên cạnh.
- Dấu bị cắt. Dòng chữ có chiều cao hạn chế, như tên game và ô nhập nhỏ, có thể cắt phần dấu nhô lên.
- Số ký tự tăng. “Việt” có 4 ký tự, nhưng “𝐕𝐢𝐞̣̂𝐭” có 6 ký tự Unicode và 10 đơn vị UTF-16.
- Tìm kiếm khác chữ thường. Chữ kiểu không khớp chữ thường có dấu khi người khác tìm bằng bàn phím.
Theo dữ liệu của Unicode, các chữ cái toán học có ánh xạ tương thích về chữ Latin thường (ví dụ 𝐀 về A). Hệ thống áp dụng chuẩn hoá NFKC có thể gộp chúng; hệ thống khác thì không. Đây là lý do cùng một tên chữ kiểu đôi khi được tìm thấy, đôi khi không. Chúng tôi chưa kiểm chứng hành vi của từng nền tảng cụ thể.
Nên chọn cách nào theo mục đích
| Mục đích | Cách nên dùng | Lý do |
|---|---|---|
| Tên game có bộ lọc | Bỏ dấu hoặc chữ thường có dấu kèm ký hiệu | Giảm rủi ro bị lọc hoặc lỗi font; xem kí tự đặc biệt cho game |
| Bio mạng xã hội ngắn | Dấu an toàn | Giữ dễ đọc ở ơ, ư, đ và vẫn có kiểu cho chữ khác |
| Tiêu đề bài đăng | Chữ thường có dấu, thêm ký hiệu trang trí | Dấu rõ ràng, không rủi ro hiển thị; xem chữ tiêu đề đẹp |
| Thiết kế ảnh, banner | Dùng font hỗ trợ tiếng Việt | Font giữ nguyên chữ có dấu; xem font chữ |
| Thông tin quan trọng | Chữ thường bình thường | Dễ đọc, dễ tìm, không phụ thuộc font |
Cách tự kiểm tra dấu trước khi đăng
- Gõ câu có đủ ơ, ư, đ, ế, ộ. Câu này có các dạng dấu khó nhất.
- Chọn đúng chế độ. Xem ba kết quả của cùng một kiểu để thấy khác biệt.
- Dán vào nơi cần dùng. Dấu bị lệch hay bị cắt chỉ lộ ra khi xem trong đúng ứng dụng.
- Đếm lại ký tự. So với giới hạn của ô nhập.
Tóm lại: nên đổi chữ kiểu hay đổi font?
Nếu cần trang trí vài chữ không dấu hoặc tên ngắn, chữ kiểu ổn. Nếu cần câu tiếng Việt đầy đủ dấu, hãy dùng chữ thường kèm ký hiệu hoặc đổi sang font thật có hỗ trợ tiếng Việt. Xem font chữ đẹp và chữ kiểu là gì để hiểu rõ khác biệt.
Nguồn và cách chúng tôi kiểm tra
Mã Unicode của chữ có dấu theo dạng NFC và NFD, và kết quả mẫu do chính công cụ tạo. Tài liệu tham khảo: Biểu đồ Unicode: Mathematical Alphanumeric Symbols (U+1D400); Unicode Standard Annex #15: Normalization Forms; Wikipedia: Mathematical Alphanumeric Symbols. Kiểm tra lần cuối ở lần cập nhật gần nhất ().
Câu hỏi thường gặp
Chữ kiểu có viết được tiếng Việt có dấu không?
Chỉ một phần. Các bảng chữ kiểu như 𝐀 hay 𝔸 chỉ có 26 chữ cái Latin cơ bản, không có chữ có dấu như ế hay ợ. Công cụ phải ghép dấu rời lên chữ cái, kết quả có thể lệch dấu hoặc mất dấu tuỳ font. Kiểu chữ tròn, vuông và small caps không giữ được dấu.
Vì sao chữ kiểu của tôi bị mất dấu tiếng Việt?
Có hai nguyên nhân. Thứ nhất, kiểu chữ bạn chọn không hỗ trợ dấu (ví dụ chữ trong vòng tròn), nên công cụ bỏ dấu. Thứ hai, nơi dán đã lọc hoặc font không vẽ được dấu ghép rời. Hãy chọn kiểu có nhãn “Giữ dấu” hoặc “Dấu an toàn”, hoặc dùng chế độ bỏ dấu để tên hiển thị gọn.
Tại sao chữ ơ, ư, đ không đổi sang chữ kiểu?
Ở chế độ “Dấu an toàn”, chúng tôi cố ý giữ nguyên ơ, ư, đ. Lý do là sừng của ơ và ư phải ghép bằng dấu rời, còn đ không tách được thành d cộng một dấu nên phải thay bằng dấu gạch đè, cho hình khác chữ thật. Giữ chữ thường để các chữ này đọc đúng tiếng Việt.
Chữ có dấu ghép có làm tăng số ký tự không?
Có. Chữ “Việt” có 4 ký tự. Bản đậm có dấu ghép thành 6 ký tự Unicode và 10 đơn vị UTF-16, vì chữ kiểu nằm ngoài mặt phẳng cơ bản nên mỗi chữ chiếm hai đơn vị, còn mỗi dấu ghép chiếm một. Điều này quan trọng với các ô có giới hạn ký tự.
Nên viết tên game có dấu tiếng Việt thế nào?
Thường an toàn nhất là bỏ dấu hoặc dùng chữ thường có dấu và thêm ký hiệu trang trí, vì nhiều game có bộ lọc và font riêng. Không có quy tắc chung cho mọi game; bạn nên dán thử vào ô đổi tên của game đó trước khi trả phí.
Có font chữ kiểu hỗ trợ tiếng Việt đầy đủ không?
Có, nhưng đó là font thật chứ không phải chữ kiểu Unicode. Font được cài và áp dụng cho tài liệu hoặc ảnh, giữ nguyên chữ có dấu. Nếu bạn cần chữ có dấu đẹp để thiết kế, hãy dùng font hỗ trợ tiếng Việt thay vì chữ kiểu Unicode.